38 ülkenin nükleer ve radyasyon güvenliği kurumları, Ukrayna’da bu kış nükleer kaza riskinin arttığı uyarısında bulundu. Pazartesi günü yapılan ortak açıklamayı Reuters duyurdu. Açıklama, üç uluslararası birlik tarafından yayımlandı: Avrupa radyasyondan korunma kurumlarının başkanlarını bir araya getiren HERCA, Batı Avrupa nükleer düzenleyicileri birliği WENRA ve Kuzey Avrupa ülkelerinin radyasyon kurumlarının başkanlarını bir araya getiren NORA.
Bu kurumlar, tüm Avrupa Birliği ülkelerinin yanı sıra ABD, Birleşik Krallık, Kanada ve Japonya’yı temsil ediyor. Düzenleyiciler, savaş ve Ukrayna’nın enerji altyapısına yönelik devam eden saldırılar nedeniyle nükleer güvenlik risklerinin artmasından “derin endişe” duyduklarını belirterek Rusya’ya nükleer tesislere ve bu tesislerin güvenli çalışmasının bağlı olduğu enerji sistemine yönelik saldırıları durdurma çağrısı yaptı.
En kötü senaryo, dokuz reaktörün aynı anda elektriksiz kalması
Nükleer santraller, reaktörler enerji üretmediğinde dahi soğutma sistemlerinin çalışması için güvenilir dış elektrik kaynağına ihtiyaç duyuyor. Düzenleyiciler, dış elektrik tedarikindeki uzun süreli kesintilerin nükleer maddelerin soğutulmasını zorlaştırmasından endişe ediyor. Soğutma sistemlerinin devre dışı kalması durumunda reaktör çekirdeğinin erimesi ve radyoaktif maddelerin açığa çıkması mümkün.
HERCA ve NORA Başkanı Per Strand, Reuters’a yaptığı açıklamada son haftalarda saldırıların daha tehlikeli hale geldiğini söyledi. Strand, insansız hava araçlarının daha güçlü patlayıcılar taşıdığını ve hedefleri daha isabetli vurduğunu belirtti. “Nükleer kaza riskinin en yüksek seviyeye bu kış ulaşacağı açıkça görülüyor.” Strand, en kötü senaryonun ülkedeki faal dokuz reaktörün tamamını aynı anda etkileyecek ülke çapında elektrik kesintisi olduğunu söyledi.

Söz konusu olan beklenen bir gelişme değil, potansiyel bir risk. Nükleer santrallerde dış elektrik kaybı durumunda güvenlik işlevlerini sürdüren acil durum sistemleri bulunuyor. Strand’a göre enerji altyapısının korunması ve saldırıların durdurulması sağlanırsa en kötü senaryodan hâlâ kaçınılabilir. Strand ayrıca Avrupa ülkelerine, olası bir olay için acil durum hazırlık planlarını koordine etme çağrısı yaptı.
Üç santral elektriğin yaklaşık yüzde 80’ini sağlıyor
Ukrayna’da dört nükleer santral bulunuyor. Reuters’ın verilerine göre bunlardan Rivne, Güney Ukrayna ve Hmelnitski santralleri faal durumda ve bu kış ülkede tüketilen elektriğin yaklaşık yüzde 80’ini sağlıyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), 14 Kasım’da önceki hafta yaşanan askeri faaliyetlerin enerji sistemini istikrarsızlaştırdığını ve bazı reaktör ünitelerinin güçlerini düşürmek zorunda kaldığını açıkladı.
Dördüncü santral olan Zaporijya Nükleer Santrali, Mart 2022’den bu yana Rusya’nın kontrolünde bulunuyor. Santral elektrik üretmiyor ancak yakıtın soğutulması için dış elektrik kaynağına ihtiyaç duyuyor. UAEA’nın verilerine göre santral, savaşın başından bu yana 27 kez dış elektrik tedarikini kaybederek yedek dizel jeneratörlere geçti ve Mart sonundan bu yana tek bir elektrik hattına bağlı durumda. Santral son olarak 8 Kasım gecesi dış elektrik tedarikinden mahrum kaldı; elektrik, onarımın ardından daha sonra yeniden sağlandı.

Moskova’nın tutumu
Rusya ve Ukrayna, Zaporijya Nükleer Santrali’ne ve santrali besleyen hatlara yönelik saldırılarla ilgili birbirlerini defalarca suçladı. Rusya’nın Viyana’daki uluslararası kuruluşlar nezdindeki Daimi Temsilcisi Mihail Ulyanov, 15 Kasım’da yayımlanan Kommersant röportajında, UAEA Genel Direktörü Rafael Grossi’nin Zaporijya Nükleer Santrali ve Enerhodar’a yönelik “saldırıların kabul edilemezliğini daha açık ve güçlü biçimde ifade edebileceğini” söyledi.
Ulyanov, Rusya’nın daimi temsilciliğinin 9 Kasım’da Ukrayna’ya ait insansız hava araçlarının saldırıları sonucunda bir Zaporijya Nükleer Santrali çalışanı ile bir Zaporijya Termik Santrali çalışanının daha hayatını kaybettiğini açıklamasının ardından Grossi’nin bu saldırıları kesin bir dille kınadığını belirtti. Diplomat, “Bunlar güçlü ifadeler ancak hâlâ bir eksiklikleri var: Genel Direktör, Ukrayna’yı suçlu taraf olarak adlandırmaktan geleneksel olarak kaçınıyor.” dedi.
Fotoğraf: Wikimedia Commons (arşiv). Kaynaklar: Reuters, UAEA, Kommersant.