Uluslararası çocuk kaçırma (Lahey Sözleşmesi)

Bu sayfa, çocuğu diğer ebeveyn tarafından izinsiz olarak Rusya'dan Türkiye'ye ya da Türkiye'den Rusya'ya götürülen veya orada alıkonulan aileler için. Türkiye ve Rusya, 1980 tarihli Lahey Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Sözleşme'de 1 Ağustos 2017'den beri karşılıklı olarak bağlıdır. Aşağıda sözleşmenin nasıl işlediğini, başvuru adımlarını, iki ülkedeki mahkeme sürecini, iadenin reddedilebileceği halleri ve kaçırmayı önlemek için alınabilecek tedbirleri bulacaksınız. Bu sayfa genel bilgilendirmedir; somut bir olayda hemen bir aile hukuku avukatına danışın.

• Sözleşme, velayet hakkı ihlal edilerek başka bir taraf ülkeye götürülen ya da orada alıkonulan çocuğun alışkın olduğu ülkeye (mutat mesken) hızla iadesini sağlar.
• 16 yaşından küçük çocuklara uygulanır. Çocuk 16 yaşına girince sözleşme uygulanmaz.
• Çocukla görüşme hakkının (şahsi ilişki) kullanılması için de başvurulabilir.
• İade kararı, velayetin kime verileceği konusunda bir karar değildir. Velayet, çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkede görülür.
• Çocuğun götürüldüğü ülkenin mahkemesi, iade sorunu çözülmeden velayetin esasına girmez.

• 1980 Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi:
  • Türkiye için 1 Ağustos 2000'den beri yürürlükte.
  • Rusya sözleşmeye katıldı; Rusya için 1 Ekim 2011'den beri yürürlükte.
  • Türkiye, Rusya'nın katılımını 24 Mayıs 2017'de kabul etti. Sözleşme iki ülke arasında 1 Ağustos 2017'den beri uygulanıyor.
• 1996 Lahey Çocukların Korunması Sözleşmesi (velayet ve koruma tedbirlerinin tanınması): Türkiye için 1 Şubat 2017'den, Rusya için 1 Haziran 2013'ten beri yürürlükte.
• İki ülke de 1980 Sözleşmesi'nin 26. maddesine (masraflar) çekince koymuştur.

1. Vakit kaybetmeyin. Götürme ya da alıkoymanın üzerinden 1 yıl geçmeden dava başlarsa mahkeme çocuğun derhal iadesine karar verir. 1 yıldan sonra açılan davada, çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı ispatlanırsa iade reddedilebilir.
2. Merkezi makama başvurun. Başvuruyu çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin ya da başka herhangi bir taraf ülkenin merkezi makamına yapabilirsiniz:
   • Türkiye'de: Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü
   • Rusya'da: Rusya Eğitim Bakanlığı (Минпросвещения России)
3. Başvuruda şunlar yer alsın:
   • sizin, çocuğun ve çocuğu götüren kişinin kimlik bilgileri
   • çocuğun doğum tarihi
   • iade talebinizin dayanağı (velayet hakkınızı gösteren karar, anlaşma ya da kanun)
   • çocuğun bulunduğu yer ve birlikte olduğu kişi hakkında bütün bilgiler
   • varsa ilgili mahkeme kararının ya da anlaşmanın onaylı örneği
   • Lahey Konferansı'nın "Request for Return" örnek formunu kullanabilirsiniz.
4. Merkezi makam önce gönüllü iadeyi dener. Türkiye'de merkezi makam bu işi mahalli Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yürütür. Başsavcılık çocuğun yerini kolluk aracılığıyla tespit ettirir ve sulh yolunu dener.
5. Dava açılır:
   • Türkiye'de: davayı merkezi makam adına Cumhuriyet başsavcılığı aile mahkemesinde açar. Yetkili mahkeme, çocuğun bulunduğu yer mahkemesidir. Dava basit yargılama usulüyle, öncelikle ve acele görülür; adli tatilde de devam eder. Mahkeme çocuk için geçici koruma tedbirleri ve geçici görüşme kararı verebilir.
   • Rusya'da: dava, çocuğun bulunduğu federal bölgeye göre belirlenmiş tek bir ilçe mahkemesinde görülür. Örnek: Merkez Federal Bölge için Moskova Tverskoy İlçe Mahkemesi, Kuzeybatı için St. Petersburg Dzerjinskiy İlçe Mahkemesi, Güney için Rostov-na-Donu Pervomayskiy İlçe Mahkemesi. Davaya savcı ve vesayet makamı katılır. Mahkeme davayı 42 gün içinde sonuçlandırmakla yükümlüdür.
6. Gecikme olursa: mahkeme 6 hafta içinde karar vermezse siz ya da merkezi makam gecikmenin sebebini sorabilirsiniz.

• Çocuğu yanında tutan kişi şunlardan birini ispatlarsa mahkeme iadeye karar vermeyebilir:
  • velayet hakkına sahip kişi o sırada bu hakkı fiilen kullanmıyordu
  • velayet hakkı sahibi götürmeye ya da alıkoymaya rıza gösterdi ya da sonradan kabul etti
  • iade, çocuğu fiziksel ya da psikolojik zarar görme ya da katlanılamaz bir durumda kalma tehlikesine ciddi biçimde maruz bırakacak
• Çocuk iadeye karşı çıkıyorsa ve görüşünün dikkate alınacağı yaş ve olgunluktaysa mahkeme iadeyi reddedebilir.
• Dava 1 yıldan sonra açıldıysa ve çocuk yeni çevresine uyum sağladıysa iade reddedilebilir.
• İade başvurusundan sonra verilmiş bir velayet kararı tek başına iadenin reddi sebebi değildir.

• Merkezi makamlar başvurular için ücret almaz.
• Türkiye ve Rusya, sözleşmenin 26. maddesine çekince koymuştur. Bu yüzden avukat ve mahkeme masrafları, ülkenin adli yardım sistemi karşılamadığı ölçüde size düşebilir.
• Mahkeme, iade ya da görüşme kararı verirken çocuğu götüren kişinin sizin yol, avukat ve çocuğun dönüş masraflarını ödemesine karar verebilir.

• Türk pasaportu: reşit olmayan çocuğun pasaport başvurusunda anne ve babanın birlikte onayı istenir. Başvuruda bulunmayan ebeveynden muvafakatname alınır.
• Rus vatandaşı çocuk:
  • Rus vatandaşı çocuk, diğer ebeveyn karşı çıktığını bildirmediyse ebeveynlerden biriyle Rusya'dan çıkabilir.
  • Ebeveyn, çocuğun Rusya'dan çıkışına karşı olduğunu bildiren dilekçe (заявление о несогласии на выезд) verebilir. Dilekçede yasağın süresini ve hangi ülkeler için geçerli olduğunu belirtebilirsiniz.
  • Dilekçeyi veren Rus vatandaşı ebeveynle birlikte çıkış bu yasaktan etkilenmez.
  • Dilekçe mahkemeye gitmeden geri alınabilir. Uyuşmazlık olursa çocuğun çıkışına mahkeme karar verir.
  • Dilekçe verme usulünü Rusya İçişleri Bakanlığı belirler.
• Yalnız Türk vatandaşı olan çocuklar için bu Rus düzenlemesi uygulanmaz. Risk görüyorsanız mahkemeden tedbir istemek için avukata danışın.
• Velayet ya da görüşme konusunda bir anlaşma yaptıysanız, bunu mahkemeye onaylatın. 1996 Sözleşmesi bu tür kararların iki ülkede tanınmasını kolaylaştırır.

• 1996 Sözleşmesi, çocuğun kişiliğini ve malvarlığını korumak için alınan tedbirlerin (velayet, görüşme düzeni gibi) iki ülkede tanınmasını ve uygulanmasını düzenler.
• Türkiye'de bu sözleşmenin merkezi makam görevini Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile koordinasyon içinde yürütür.
• Rusya'da yapılmış bir velayet düzenlemesinin Türkiye'de nasıl işleme konulacağını Genel Müdürlüğe sorabilirsiniz. Mahkeme yolu için bkz. R6.4.

• T.C. Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü (DİABGM), Çocuk Hukuku Bürosu — Türkiye'nin merkezi makamı
  • Adres: Adalet Bakanlığı Ek Binası, Namık Kemal Mah. Milli Müdafaa Cad. No: 22, 06659 Kızılay, Çankaya / Ankara
  • Çocuk Hukuku Bürosu: +90 312 414 87 58 · Genel Müdürlük: +90 312 414 80 51
  • Faks: +90 312 219 45 23 · E-posta: diabgm@adalet.gov.tr
• Rusya Eğitim Bakanlığı, Çocuk Haklarının Korunması Devlet Politikası Dairesi — Rusya'nın merkezi makamı
  • Adres: Lyusinovskaya ulitsa 51, 115093 Moskova
  • Telefon: +7 495 587 01 10 (dahili 3450) · Yazışma dili: Rusça
• T.C. temsilcilikleri — acil durum ve bilgi
  • Moskova Büyükelçiliği nöbetçi telefonu (mesai dışı ve tatil): +7 906 770 11 90
  • Kazan nöbetçi: +7 937 524 93 17 · Krasnodar nöbetçi: +7 918 632 54 92 · St. Petersburg nöbetçi: +7 933 340 91 33
  • Dışişleri Konsolosluk Çağrı Merkezi (7/24): +90 312 292 29 29

• Çocuğun götürüldüğünü öğrendikten sonra aylarca beklemek. 1 yıllık süre iadeyi doğrudan etkiler.
• Merkezi makama başvurmadan yalnız yerel polise başvurup beklemek.
• Başvuruya velayet hakkınızı gösteren belgeyi ve çocuğun yeri hakkındaki bilgileri eklememek.
• Çocuğu götürmenize sonradan rıza gösterdiğiniz izlenimi verecek yazışmalar yapmak.
• Rus vatandaşı çocuk için çıkışa karşı olduğunuzu bildiren dilekçeyi zamanında vermemek.
• İade kararını velayet kararı sanmak; velayet ayrıca görülür.

• Sözleşme Rusya ile Türkiye arasında geçerli mi? Evet. 1 Ağustos 2017'den beri iki ülke arasında uygulanıyor.
• Hangi ülkeye başvurmalıyım? Çocuğun alışkın olduğu ülkenin ya da çocuğun götürüldüğü ülkenin merkezi makamına başvurabilirsiniz. İkisi de geçerli.
• Çocuğum 16 yaşını doldurdu. Sözleşme uygulanır mı? Hayır. Sözleşme 16 yaşından küçük çocuklara uygulanır.
• Türkiye'deki dava ne kadar sürer? Kanun, iade davalarının öncelikle ve acele görülmesini öngörür. Sözleşme mahkemenin 6 hafta içinde karar vermesini bekler.
• Avukat tutmak zorunda mıyım? Türkiye'de davayı Cumhuriyet başsavcılığı açar. Yine de karşı tarafın itirazlarına hazırlık için bir avukata danışmanız yararlı olur. Rusya'daki dava için Rus avukatı gerekir (bkz. R10.5).
• Çocuğu Türkiye'ye götürmek istiyorum. İzin almam gerekir mi? Diğer ebeveynin velayet hakkı varsa onun yazılı izni olmadan götürmek Lahey Sözleşmesi'ne göre haksız götürme sayılabilir. Önce bir avukata danışın.

• HCCH – "Request for Return" örnek başvuru formu (PDF)
• HCCH – 1980 Sözleşmesi metni (PDF)
• HCCH – 1980 Sözleşmesi taraf tablosu
• 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun (PDF)
• T.C. Adalet Bakanlığı DİABGM – Çocuk kaçırma ve velayet
• Rusya Hukuk Usulü Kanunu md. 244.11: çocuğun iadesi davası
• Rusya Giriş-Çıkış Kanunu 114-FZ md. 21: çocuğun çıkışına itiraz