Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Çin'in nadir toprak elementleri ihracatına getirdiği kısıtlamaların küresel ekonomik güvenliği tehdit ettiğini açıkladı. Ajansın "Küresel Kritik Mineraller Görünümü 2026" raporunda, dünya genelinde artan ihracat kontrollerinin ciddi bir risk oluşturduğu uyarısı yapıldı.
Rapora göre, ihracat denetimlerinin yaygınlaşması, arzın aşırı yoğunlaşmasına ilişkin endişeleri doğrudan bir ekonomik güvenlik sorununa dönüştürdü. Çin'in Nisan 2025'te başlattığı nadir toprak elementleri kontrolleri, bazı otomotiv şirketlerini üretimi azaltmaya veya faaliyetlerini geçici olarak durdurmaya zorladı.
6,5 trilyon dolarlık üretim risk altında
IEA, Pekin'in bu alandaki kısıtlamalarının Çin dışındaki yıllık 6,5 trilyon dolarlık sanayi üretimini tehlikeye attığını ifade etti. Ekim 2025'te kontrollerin kapsamı genişletildi ve uygulama bir yıl ertelenmesine rağmen, tam olarak yürürlüğe girmesi halinde bu devasa üretim hacmi risk altında kalacak.
Arz zincirinde yoğunlaşma ve fiyat dalgalanmaları
Raporda, baz metal fiyatlarının 2025 ve 2026 başında arzın daralmasıyla toparlandığı, bu eğilimin büyük tedarikçilerin yeni ihracat kısıtlamalarıyla daha da şiddetlendiği belirtildi. Jeopolitik gerilimlerin etkisiyle 2025'te maden fiyatları yüzde 9 geriledi ve art arda gelen büyüme yılları sona erdi.
Maden tedarik zincirlerinde, özellikle rafinaj alanında coğrafi yoğunlaşmanın arttığı vurgulandı. Son iki yılda en büyük rafineriler, toplam rafine arz büyümesinin dörtte üçünden fazlasını gerçekleştirdi. Endonezya'daki nikel rafinerileri ile Çin'in enerji sektöründeki diğer baz metal rafinerileri bu büyümede öne çıktı. Manganez, nikel ve grafit gibi birçok pazarda arz artışının neredeyse tamamı baskın tedarikçiden geldi.
AB'nin yanıtı ve Çin'in yeni düzenlemesi
Avrupa Birliği, Çin'in nadir metaller ve kritik ham maddeler üzerindeki kısıtlamaları karşısında bağımlılığı azaltmaya yönelik çeşitli önlemler açıkladı. Buna karşılık Çin Ticaret Bakanlığı, 9 Ekim'de "ulusal güvenlik" gerekçesiyle nadir toprak elementlerinin ihracatına, bunların üretimi veya işlenmesine ilişkin ekipman ya da bilgi transferine yeni kısıtlamalar getirdi. Yeni düzenlemeye göre ihracatçıların bakanlıktan "ihracat lisansı" alması zorunlu hale geldi.
Nadir toprak elementleri; neodimyum, disprosyum ve lantan gibi 17 kimyasal elementi kapsıyor. Bu elementler radarlar, füzeler, savaş uçakları, elektrikli araçlar ile süper güçlü mıknatısların üretiminde kullanılıyor.
